Інвазіўныя расліны – што гэта за расліны і чым яны небяспечныя для чалавека і навакольнага асяроддзя?

«Іншародны інвазійны від – іншародны від, пранікненне і распаўсюджванне якога пагражае экасістэмам або відам і прычыняе эканамічны або экалагічны ўрон». Інакш кажучы, гэта іншародныя арганізмы, аб'екты расліннага свету, распаўсюджванне і колькасць якіх ствараюць пагрозу жыццю або здароўю грамадзян. Інвазійныя іншародныя віды лічацца адной з асноўных пагроз не толькі для біяразнастайнасці, іх экспансія прыводзіць да найсур'ёзнейшых экалагічных, сацыяльных і эканамічных наступстваў. Адным з найбольш яскравых прыкладаў інвазійных іншародных відаў у Еўропе з'яўляюцца гіганцкія баравікі, сярод якіх баравік Сасноўскага – самы небяспечны інвазійны від раслін на тэрыторыі Беларусі.

Па дадзеных Інстытута эксперыментальнай батанікі імя В.Ф. Купрэвіча Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, усяго ў Беларусі расце больш за 300 відаў інвазійных (іншародных) раслін. У 2011 годзе папоўніўся спіс найбольш небяспечных з іх. Сярод гэтых відаў раслін, якія атрымалі шырокае распаўсюджванне на тэрыторыі нашай рэспублікі, можна вылучыць групу асабліва агрэсіўных. Гэтая група відаў нешматлікая, але негатыўны эфект ад іх распаўсюджвання істотны. Найбольш яскравымі прадстаўнікамі з'яўляюцца: Heracleum sosnowskyi Manden. – Баравік Сасноўскага, Solidago canadensis L. – Залатарнік канадскі, Echinocystis lobata (Michx.) Torr. et Gray. – Эхінацыстыс лопасцевы, Acer negundo L. – Клён ясеністалісты, Robinia pseudoacacia L. – Рабінія ілжэакацыя.

БАРАВІК САНОЎСКАГА – вельмі буйная (да 3 метраў) расліна, двухгадовая або шматгадовая сямейства Парасонавыя. Расліна вылучае празрысты фотатаксічны сок, які пры дакрананні да чалавечай скуры і пад уздзеяннем ультрафіялетавага выпраменьвання выклікае апёкі. Баравік Сасноўскага ўяўляе пагрозу здароўю людзей і выклікае экалагічныя праблемы, бо з-за хуткага развіцця папуляцыі выцясняе іншыя расліны і захоўвае дамінуючую пазіцыю на захопленых тэрыторыях.

У Беларусі расце па залежах, акраінах палёў і абачынах дарог як дзікае або заносное расліна, месцамі ўтварае вялікія зараснікі. У месцах пражывання практычна цалкам выцясняе абарыгенную расліннасць, утвараючы нехарактэрныя па складзе і абліччы для нашай тэрыторыі раслінныя супольнасці. Боршчэўнік Сасноўскага можа расці паўсюдна, ва ўсіх глебава-кліматычных зонах рэспублікі. Часцей за ўсё ён сустракаецца ўздоўж дарог (пачынаючы ад буйных аўтамагістралей, заканчваючы дробнымі ляснымі дарожкамі), а таксама на ўчастках, прылеглых да іх (кюветы, адхоны і інш.)

Для барацьбы з боршчэўнікам Сасноўскага могуць быць выкарыстаны розныя метады, асноўнымі з'яўляюцца ручны і механічны, якія ўключаюць у сябе выкопванне і знішчэнне стрыжневых каранёў, зрэзванне або скашванне раслін, выдаленне суквеццяў.

Рэкамендаваныя тэрміны для знішчэння боршчэўніка Сасноўскага: ручны метад (да пачатку цвіцення, ранняй вясной і ў сярэдзіне лета) і механічнае знішчэнне (не менш за 2-3 разы за сезон, з недапушчэннем цвіцення і адукацыі насення), скашванне (не менш за 3 разы за сезон, пачынаючы з вясны да пачатку цвіцення расліны), узворванне (да пачатку цвіцення з наступным дыскаваннем, не радзей за 4 разы за сезон), засеў травасмесямі або ляснымі культурамі.

Паляпшэнне фітасанітарнай абстаноўкі толькі ручнымі і механічнымі спосабамі працаёмка і патрабуе вялікіх выдаткаў, таму прымяненне гербіцыдаў набывае вялікае практычнае значэнне. Эфектыўная апрацоўка ядахімікатамі «Терсан», «Грейдер» «Буран», «Супер» ранняй вясной, калі вышыня раслін не больш за 30 сантыметраў, і летам пасля скашвання.

ЗАСЛАЦЬНІК КАНАДСКІ (далей – заслацнік) з’яўляецца чужародным інвазіўным відам раслін для Рэспублікі Беларусь. Ён уваходзіць у спіс асабліва небяспечных інвазіўных відаў раслін. Некаторыя вырошчваюць яго на прысядзібных участках і вакол дамоў. Аднак выкарыстоўваць у азеляненні заслацнік забараняецца. Некантралюемае распаўсюджванне дадзенага віду прыводзіць да прыгняцення і нават поўнага выцяснення з прыродных экасістэм іншых раслін. На лугавых і поймавых экасістэмах, дзе селіцца заслацнік, змяняецца склад і структура сенажатных угоддзяў, значна пагаршаецца якасць нарыхтаванага сена (буйная рагатая жывёла яго не есць), пры гэтым утвараюцца буйныя цвёрдыя дзёрны, развіццё якіх ускладняе прарастанне многіх гаспадарча-карысных раслін, змяняецца структура і працэс аэрацыі глеб. У поймавых лугавых супольнасцях заслацнік нясе пагрозу папуляцыям многіх рэдкіх і знікаючых відаў раслін, а таксама парушае структуру пасеваў і зніжае ўраджайнасць сельскагаспадарчых культур.

Аднак, варта адзначыць, што перш за ўсё заслацнік канадскі – алергенная агрэсіўная расліна, кожная асобіна прадуцыруе больш за 20000 насення (узыходжасць якіх складае 50-90%), якія нясуць пагрозу здароўю людзей, павышаючы ўзровень захворвання, бо пылок заслацніка правакуе ў людзей алергічныя рэакцыі. (Цвіце ў ліпені – верасні, насеннікі выспяваюць у жніўні – кастрычніку).

У апошнія гады небяспека ад дадзенай расліны ўзрасла, дадзены від значна павялічыў сваю колькасць (у сярэднім на 15-20%), арэал распаўсюджвання, што прыводзіць да трансфармацый прыродных комплексаў. Заслацнік канадскі – каранцінная расліна, забароненае да перамяшчэння праз межы і ўвозу ў многія краіны.

Меры барацьбы з заслацнікам – гэта скашванне два разы на год (у маі і жніўні) і самае галоўнае своечасова прыбраць і ўтылізаваць скашаныя расліны, бо насенне здольнае даспеваць і на зямлі і даваць усходы на наступны год. Добрыя вынікі дае перакопванне глебы ў летні час пры адсутнасці ападкаў, а таксама эфектыўнае прымяненне гербіцыдаў пры вышыні раслін не больш за 10-15 см, бо пазней адчувальнасць заслацніка да іх значна зніжаецца.

ЭХІНАЦЫСТЫС ЛАПАСТЫ (далей – эхінацыстыс) – адзін з найбольш агрэсіўных і актыўна рассяляльных інвазіўных відаў, які практычна штогод павялічвае плошчу свайго распаўсюджвання на 40-50%. Эхінацыстыс – аднагадовая аднадомная травяністая расліна. Цвіценне ў ліпені – верасні, пладанашэнне са жніўня, прычым прыгожа цвітуць толькі мужчынскія асобіны. Жаночыя маюць больш сціплыя суквецці і адразу ў іх з'яўляюцца калючкі. Культывуецца як дэкаратыўная расліна. Сустракаецца ў населеных пунктах, сярод хмызнякоў, па берагах вадаёмаў. Расце на пустках і ў хмызняках каля жытла, у садах, дачных пасёлках, па прыбярэжных хмызняках уздоўж рэк. Паколькі спыненне вырошчвання ў дэкаратыўных мэтах прывядзе да прыкметнага скарачэння інвазіўных папуляцый, стратэгія барацьбы з гэтым відам павінна быць засяроджана на асветніцкай рабоце сярод насельніцтва і забароне вырошчвання і выкарыстання ў азеляненні. Эхінацыстыс можна выпальваць, і на абмежаваных плошчах ён можа быць хутка знішчаны.

КЛЁН ЯСЕНЕВЫ – вельмі актыўны і рухомы, валодае высокай хуткасцю росту і ўстойлівы да забруджвання паветра. Аказалася, што яго апалае лісце настолькі едкае, што выцясняе дубровы. Засяляе наваколлі гарадоў і пасёлкаў спачатку на парушаных месцах, але неўзабаве ўкараняецца і ў прыродныя супольнасці. Працэс рассялення ідзе адносна хутка, бо ў стадыю пладанашэння ён уступае ўжо ва ўзросце 6-7 гадоў, і змена яго пакаленняў адбываецца хутчэй, чым у іншых відаў дрэў.

У гарадскіх умовах – злысны драўняны пустазелле. Пылок мужчынскіх асобін клёну ясяневага з'яўляецца моцным алергенам, у перыяд вясновага цвіцення вецер разносiць яе на вялікія адлегласці, а яе прысутнасць у паветры выклiкае ў людзей палiнозы (захворванне, якое называецца «сеннай ліхаманкай»). Навукоўцам вядома, што пры наяўнасці добрага ветру кляновыя насенне, якія нагадваюць у палёце маленькія верталёты, здольныя адлятаць на адлегласць больш за кіламетр ад роднага дрэва. Па даследаваннях, з'яўляецца канцерагенам. Лісце пры расціранні выдае непрыемны пах.

У сувязі з тым, што клён аскарыевы з'яўляецца драўнянай раслінай, стратэгія барацьбы з ім мае свае асаблівасці. З 2016 года заканадаўствам устаноўлены спрошчаны парадак выдалення гэтай драўнянай інвазіўнай расліны. Выдаленне ажыццяўляецца на падставе акта аб наяўнасці месца прарастання раслін. Копія акта аб наяўнасці месца прарастання раслін, якія адносяцца да відаў, распаўсюджванне і колькасць якіх падлягаюць рэгуляванню, у дзень яго афармлення накіроўваецца карыстальнікам зямельнага ўчастка ў мясцовы выканаўчы і распарадчы орган.

РОБІНІЯ ЛЖЭАКАЦЫЯ (далей – робінія) таксама з'яўляецца чужародным інвазіўным відам раслін для Рэспублікі Беларусь. Кара і плады ўтрымліваюць таксаальбумін (таксічны пратэін) – робін. У кветках выяўлены гліказіды (робінін, акацыін, апігенін і інш.), эфірны алей. У кары і драўніне ўтрымліваюцца таніны (ад 2 да 4%), фітастэрын і эфірны алей з прыемным моцным пахам кветак акацыі, які змяшчае метылавы эфір антранілавай кіслаты, індол, геліятрапін, бензілавы спірт, ліналоол і а-тэрпінеол. Таксаальбумін робін валодае нейратаксічным дзеяннем. Пры атручванні выклікае млоснасць, ваніты, болі ў жываце. У цяжкіх выпадках развіваюцца гематурыя, вострая сардэчна-сасудзістая недастатковасць, рэзкае псіхаматорнае узбуджэнне, курчы, страта прытомнасці.

Меры барацьбы аналагічныя тым, якія прымяняюцца для клёну аскарыевага:

- забарона на выкарыстанне дадзенай расліны ў азеляненні;

- выдаленне дрэў.

У заключэнне варта адзначыць: не выкарыстоўвайце дадзеныя віды раслін (грыжнік Сасноўскага, золатаўнік канадскі, эхінацыстыс лопасцевы, клён аскарыевы, робінія лжэакацыя) пры добраўпарадкаванні і азеляненні на прысядзібных участках і тэрыторыях, прылеглых да жылых дамоў і арганізацый. Яшчэ не позна ўзяць пад кантроль распаўсюджванне чужародных відаў раслін.

Вялікая просьба да землекарыстальнікаў – любымі вышэйпералічанымі сродкамі прадухіляць распаўсюджванне шкодных чужародных раслін, прымяненне належных мер па знішчэнні – залог поспеху.

Выдаленне інвазіўнай расліны дрэва клёну аскарыевага (нягледзячы на шырокае распаўсюджванне і «прывычнасць» у гарадскім ландшафце) цалкам дапушчальна дзеючым заканадаўствам і цалкам абгрунтавана.

Памятайце, за несвоечасовае прыняцце мер па знішчэнні інвазіўных раслін землекарыстальнікі, на землях якіх растуць дзікарослыя расліны, нясуць адказнасць у адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь.