ПЛАН кіравання папуляцыяй звычайнага барсука ў Рэспубліцы Беларусь

КІРАЎНІК 1

АГУЛЬНЫЯ ПАЛАЖЭННІ

Гэты план распрацаваны з мэтай паслядоўнага развіцця, захавання і выкарыстання папуляцыі звычайнага барсука ў Рэспубліцы Беларусь, аднаўлення яго колькасці да ўзроўню, які гарантуе яго захаванне. Звычайны барсук уключаны ў Чырвоны спіс Міжнароднага саюза аховы прыроды як від, аднесены да відаў з «спрыяльным статусам», гэта значыць не знаходзіцца пад пагрозай знікнення і з'яўляецца адносна распаўсюджаным, а яго папуляцыі ў цэлым стабільныя. У Цэнтральнай і Заходняй Еўропе папуляцыя звычайнага барсука ў апошнія дзесяцігоддзі расце, хоць у некаторых раёнах, дзе вядзецца інтэнсіўная гаспадарчая дзейнасць, яго колькасць прыкметна скарацілася і працягвае скарачацца з-за страты месцаў пражывання або знішчэння яго як «шкодніка». У розных краінах ахоўны статус звычайнага барсука разнастайны: у адных краінах ён з'яўляецца ахоўным відам, у іншых – прамысловым, а ў трэціх – адносіцца да шкодных жывёл і таму падлягае жорсткаму кантролю.

Даныя назіранняў у Рэспубліцы Беларусь сведчаць аб значным паляпшэнні стану папуляцыі звычайнага барсука за апошнія гады. Пасля чарговага катастрафічнага зніжэння колькасці ў 2010-х гадах, сучасная папуляцыя дасягнула колькасці ўзроўню 1981 года (2800 асоб.), усё яшчэ мае даволі малую шчыльнасць, вельмі зменлівая ў гадавым і тэрытарыяльным аспектах. Звычайны барсук адсутнічае на многіх тэрыторыях з прыдатнымі месцамі пражывання.

Прынцыпы рэалізацыі плана кіравання папуляцыяй звычайнага барсука ў Рэспубліцы Беларусь:

захоўваць і падтрымліваць жыццяздольную папуляцыю звычайнага барсука ў Рэспубліцы Беларусь у доўгатэрміновай перспектыве (дзеянні, накіраваныя на захаванне віду і ліквідацыю патэнцыйных фактараў пагроз папуляцыі);

арганізаваць сістэму збору і аналізу даных для ацэнкі бягучага стану папуляцыі звычайнага барсука (колькасць, распаўсюджванне, дэмаграфічныя характарыстыкі, хваробы) для прыняцця рашэнняў па кіраванні.

Для рэалізацыі гэтага плана прадугледжваецца выкананне мерапрыемстваў згодна з дадаткам.

КІРАЎНІК 2

БІЯЛАГІЧНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ ЗВЫЧАЙНАГА БАРСУКА

Звычайны Барсук (Meles meles (Linnaeus, 1758) – клас – Сысуны, атрад – Хищные, сямейства – Куніцавыя) з'яўляецца аўтахтонным відам фаўны Рэспублікі Беларусь.

Дэмаграфічныя характарыстыкі папуляцыі звычайнага барсука адрозніваюцца тым, што звычайныя барсукі жывуць як сем'ямі, так і паасобку, манагамія. Полавая сталасць звычайнага барсука дасягаецца на 2-3 годзе жыцця. Пары ў іх утвараюцца з восені, але спарванне і апладненне адбываецца ў розныя тэрміны, звычайна з сакавіка па верасень. Цяжарнасць доўжыцца 271-376 дзён, маецца латэнтная стадыя ў развіцці эмбрыёнаў. Шчаненне адбываецца ў лютым-сакавіку. Нараджаецца да 6, звычайна 3-4 асобіны нашчадкаў.

Па асаблівасці харчавання звычайны барсук тыповая ўсёедная жывёла, якая спажывае разнастайную ежу, у тым ліку ежу антрапагеннага паходжання. У Рэспубліцы Беларусь асноўнымі кармавымі аб'ектамі з'яўляюцца дробныя грызуны, дажджавыя чарвякі, земнаводныя, паўзуны, насякомыя і іх лічынкі, малюскі, паразь, фрукты, ягады, збожжавыя культуры (авёс, кукуруза) і інш. Харчаванне носіць сезонны характар: ранняй вясной і позняй восенню ў яго рацыёне пераважаюць жывёльныя кормы, часцей за ўсё – паразь дзікіх капытных і дробныя млекакормячыя, якія лягчэй за ўсё знайсці ў гэты перыяд. Затым узрастае доля раслінных кармоў і насякомых. З канца жніўня па кастрычнік маецца вялікі выбар кармавых рэсурсаў, і звычайны барсук інтэнсіўна харчуецца ягадамі (чарніца, брусніцы, журавіны, маліны і інш.), жалудамі, яблыкамі, слівамі, набіраючы масу.

КІРАВАЛЬНІК 3

ЛАНДШАФТНАЕ РАСПРЭДЗЯЛЕННЕ, ЧЫСЛЕННАСЦЬ І ШЫЛЬНАСЦЬ ЯГО ПАПУЛЯЦЫІ

Ландшафтна-біятопічнае размеркаванне звычайнага барсука характарызуецца тым, што звычайны барсук насяляе самыя разнастайныя геаграфічныя зоны, але водзіцца, галоўным чынам, у змешаных і тайговых лясах. Распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, але характарызуецца нераўнамерным размеркаваннем. Звычайна насяляе лясныя масівы і рэдка сустракаецца ў наваколлі гарадоў і інтэнсіўна выкарыстоўваных аграландшафтах, хоць у цёплы сезон можа часова высяляцца на палі блізка да лесу і ў рачныя даліны. Звычайны барсук жыве ў лісцевых, змешаных і хваёвых сухадольных лясах, якія растуць ва ўмовах пагорыстага рэльефу з сухімі, лёгка паддаюцца раскопкам глебамі з глыбокім узроўнем залягання грунтавых вод.

Звычайны барсук вядомы як важны экасістэмны інжынер, які сваёй раўной дзейнасцю стварае новыя мікраасяроддзі пражывання, прыдатныя для ўкаранення многіх відаў раслін і жывёл. У Рэспубліцы Беларусь паселішчы звычайнага барсука разнастайныя, па-рознаму выкарыстоўваюцца на тэрыторыях з рознымі ландшафтнымі характарыстыкамі, населены нешматлікімі сем'ямі звычайнага барсука (2-5 асобін), на многіх адзначана наяўнасць размнажэння. У апошнія гады адзначаецца павелічэнне засялення старых паселішчаў і з'яўленне новых, хоць колькасць звычайнага барсука ў іх невялікая, часцей за ўсё дзве асобы. Найбольшая колькасць звычайнага барсука назіраецца ў Віцебскай вобласці (51% сукупнай колькасці), затым ідуць Гродзенская, Мінская і Гомельская вобласці (10-19%) і менш за ўсё – у Магілёўскай і Брэсцкай (4-5%) абласцях.

Выкарыстоўваныя падыходы да ўліку звычайнага барсука заснаваны на выяўленні жылых паселішчаў і прыблізнай ацэнцы колькасці асобін, якія іх выкарыстоўваюць. Гэты метад з-за яго працаёмкасці дае даволі недакладныя дадзеныя ў сувязі з асаблівасцямі бі

ю. Толькі пры малой заселенасці прыроднага комплексу звычайным барсуком відавочна, дзе ёсць адзін клан. З павелічэннем шчыльнасці папуляцыі звычайнага барсука становіцца зусім незразумела, дзе заканчваецца тэрыторыя аднаго клана і дзе пачынаецца тэрыторыя іншага клана, і патрабуецца веданне ўсіх яго паселішчаў і адсочванне колькасці асобін у іх і іх перамяшчэння. У Заходняй Еўропе ўлікі звычайнага барсука праводзяцца альбо метадам штогадовага масавага жываатлову з мечаваннем злоўленых асобін фарбай і татуіроўкай, альбо на аснове масавага прымянення фота- і відэатэхнікі, телеметрыі і намаганняў многіх людзей.

Асноўныя праблемы ўліку звычайнага барсука ў краіне:

адсутнасць зацікаўленасці карыстальнікаў у дакладных даных з-за ахоўнага статусу віду і, адпаведна, яго нізкай прамысловай каштоўнасці;

адсутнасць адзінай спецыяльнай методыкі ўліку колькасці звычайнага барсука і часта нізкая кваліфікацыя ўлікоўцаў, альбо нежаданне паказваць наяўнасць паселішчаў барсука ва ўгоддзях;

улік мае патрэбу ў значнай колькасці чалавека-гадзін, а таксама наяўнасці аўтатэхнікі. Магчыма дубляванне даных з года ў год са складаннем-адніманнем некалькіх асобін.

Дынаміка колькасці звычайнага барсука ў 2000-2024 гг. характарызуецца наступнымі паказчыкамі. На пачатку 2000-х гадоў назіралася заўважнае павелічэнне колькасці звычайнага барсука і яго расселенне (818-1592 асобін), што, як мяркуецца, адбывалася ў 2003-2006 гадах, пасля чаго намяцілася пагаршэнне стану яго папуляцыі, і толькі за біялагічны 2007-2008 год яго насельніцтва скарацілася прыкладна на 20-40%. У Рэспубліцы Беларусь у 2021-2024 гадах пражывала 2484-2746 асобін. Ва ўсіх абласцях адзначаны рост колькасці звычайнага барсука, за выключэннем Магілёўскай вобласці, дзе агульны трэнд пакуль адмоўны.

Атрыманыя дадзеныя паказваюць на значнае паляпшэнне стану папуляцыі звычайнага барсука ў Рэспубліцы Беларусь пасля катастрафічнага зніжэння колькасці ў 2010-х гадах, хоць за апошнія гады дасягнула толькі ўзроўню 1981 года (2800 асоб.). За апошняе дзесяцігоддзе адзначана пашырэнне тэрытарыяльнага распаўсюджвання віду, маюцца фрагменты з поўным асваеннем звычайным барсуком экалагічнай ёмістасці – 1,5% такіх карыстальнікаў, але ў цэлым яна ўсё яшчэ знаходзіцца ва ўразлівым стане. Звычайны барсук адсутнічае на значнай частцы краіны (45% карыстальнікаў), лакальная папуляцыя звычайнага барсука ў 36,3% паляўнічых гаспадарак знаходзіцца ў дэпрэсіўным стане, але пагрозы хуткага знікнення адсутнічае; у 16% усіх гаспадарак устаноўлена знаходжанне звычайнага барсука ў вельмі пагражальным стане (менш за 0,1 жылога паселішча на 10 км²).

Для ацэнкі экалагічна патэнцыйнай колькасці папуляцыі звычайнага барсука патрабуюцца дадзеныя аб ацэнцы плошчы прыдатных месцапражыванняў, дэмаграфічна мінімальнай шчыльнасці папуляцыі і экалагічна патэнцыйнай шчыльнасці, што дазволіла б мець крытэрыі дасягнення папуляцыяй узроўню, пры якім будуць адсутнічаць пагрозы яе знікнення. Такія дадзеныя патрабуюць спецыяльных даўгачасных аналітычных, палявых і кампіляцыйных даследаванняў. Таму ў якасці ацэнкі жыццяздольнасці папуляцыі звычайнага барсука прапануецца выкарыстоўваць дадзеныя аб шчыльнасці яго жылых паселішчаў, якія даюць добрае ўяўленне аб яго папуляцыі.

Паказчыкі шчыльнасці размеркавання жылых паселішчаў звычайнага барсука ранжыраваны па чатырох узроўнях статусу папуляцыі:

звычайны барсук жыве і рэспандэнты паказваюць шчыльнасць жылых паселішчаў 1,0 і больш паселішчаў/ 10 км² лясных угоддзяў, што, на думку экспертаў, адпавядае стану папуляцыі, калі экалагічная ёмістасць навакольнага асяроддзя амаль цалкам асвоена звычайным барсуком. У цэлым па краіне выяўлена 4 такія лакальныя папуляцыі ў Гродзенскай (2 паляўнічых гаспадаркі), Брэсцкай (1) і Мінскай (1) абласцях, што складае 2,8% ад усіх паляўнічых гаспадарак з наяўнасцю жылых паселішчаў звычайнага барсука і 1,5% ад усёй сукупнасці паляўнічых гаспадарак. Раней у 2006-2008 гадах такі ўзровень нідзе не быў выяўлены;

звычайны барсук жыве, і рэспандэнты паказваюць больш за 0,1 пас./ 10 км² лесу, але менш за 1 пас./ 10 км², што, на думку экспертаў, сведчыць аб тым, што гэты фрагмент знаходзіцца ў дэпрэсіўным стане, але пагроза хуткага знікнення адсутнічае. Да такога статусу аднесены тэрыторыі 95 (66,4% заселеных і 36,3% ад усёй сукупнасці) паляўнічых гаспадарак (у 2021 г. – 77 гаспадарак 60,6% і 29%). Гэта сведчыць аб тым, што на большай частцы паляўнічых гаспадарак з ужо наяўнымі лакальнымі папуляцыямі, звычайнаму барсуку не пагражае знікненне, а гэта ўжо складае трэцюю частку краіны (у 2021 г. было менш). Раней, у 2006-2008 гг. такі ўзровень стану папуляцыі быў выяўлены толькі на чвэрці тэрыторыі Рэспублікі Беларусь (23%);

рэспандэнты паказалі менш за 0,1 жылога паселішча на 10 км² лесу, што сведчыць аб знаходжанні звычайнага барсука ў вельмі пагражальным стане. Тэрыторыі з такім статусам прадстаўлены ў 42 паляўнічых гаспадарках, што складае 29% ад усіх паляўнічых гаспадарак з наяўнасцю жылых паселішчаў звычайнага барсука і 16% ад усіх гаспадарак
(у 2021 г. - 46 і, адпаведна, 36,2% і 17,2% паляўнічых гаспадарак, раней было 58%);

рэспандэнты сцвярджаюць, што звычайны барсук не жыве на абследаванай тэрыторыі і не выяўлены заселеныя ім норы. Жылыя паселішчы звычайнага барсука не выяўлены на тэрыторыі 119 паляўнічых гаспадарак, што складае 45% тэрыторыі краіны.

Шчыльнасць папуляцыі звычайнага барсука на ўзроўні 0,1-0,5 асобін на 10 км² з'яўляецца крытычна нізкай. У 2024 годзе такая малая шчыльнасць адзначалася на тэрыторыі 39% карыстальнікаў, што менш, чым у 2021-2022 гг., г.зн. назіраецца павелічэнне колькасці звычайнага барсука. Таксама для параўнання ніжэй прыведзены шчыльнасці лакальных папуляцый звычайнага барсука ў яго арэале, значэнні якіх таксама шырока змяняюцца ў залежнасці ад месцапражывання. У Заходняй Еўропе шчыльнасць папуляцыі звычайнага барсука часта дасягае сотняў асобін на 10 км². У Вялікабрытаніі шчыльнасць яго папуляцыі вагаецца ад 8,6 да 307 ас. /10 км², у сярэднім 93,8 ас./10 км². На Брытанскіх астравах звычайныя барсукі дасягаюць значна больш высокай шчыльнасці, чым у кантынентальнай Еўропе – у сярэднім 93,8 ас./10 км² супраць 6,3 ас./10 км², адпаведна. Сучасныя папуляцыі звычайнага барсука ў Рэспубліцы Беларусь маюць даволі малую шчыльнасць, хоць ужо адзначаецца зрух на рост гэтых паказчыкаў.

Колькасць звычайнага барсука ў разрэзе абласцей у 2021-2024 гадах (асобін) прыведзена ў табліцы.

Табліца

Вобласць	2021		2022		2023		2024
	Анкетныя даныя	Экспертная ацэнка	Анкетныя даныя	Экспертная ацэнка	Анкетныя даныя	Экспертная ацэнка	Анкетныя даныя	Экспертная ацэнка
Брэсцкая	71	71	105	207	122	125	129	129
Віцебская	978	1003	1049	1061	1488	1193	1537	1399
Гомельская	245	254	299	318	260	253	281	281
Гродзенская	374	435	224	288	258	218	340	313
Мінская	472	480	415	522	382	349	465	517
Магілёўская	239	241	395	405	164	169	128	118
Усяго	2379	2484	2487	2697	2674	2307	2880	2758

РАЗДЗЕЛ 4

НЕГАТЫЎНЫЯ ФАКТАРЫ, ЯКІЯ ЎПЛЫВАЮЦЬ НА СТАН ПАПУЛЯЦЫІ ЗВЫЧАЙНАГА БАРСУКА

Асноўнымі фактарамі пагрозы для звычайнага барсука з'яўляюцца: канкурэнтныя адносіны з усходняй сабакай і іншымі драпежнымі млекакормячымі, моцнае разбурэнне барсучых паселішчаў, браканьерства, пагроза страты кармавой базы і дэградацыя асяроддзя пражывання, хваробы, выпадковая гібель, звязаная з чалавекам (дарожна-транспартныя здарэнні, атручванні, няшчасныя выпадкі, лоўля сабакамі, неспакой чалавека і інш.).

Разнанакіраванае парушаючае ўздзеянне іншых драпежных млекакормячых, такое як канкурэнцыя з больш пластычнай усходняй сабакай, якую завезлі на нашу тэрыторыю ў мінулым стагоддзі для паляўнічага промыслу, разглядаецца як моцны фактар пагрозы. Гэты чужародны від лёгка прыстасаваўся да нашых прыродных умоў, мае агульную кармавую базу са звычайным барсуком, а таксама выкарыстоўвае яго норы для размнажэння або як зімовае сховішча.

Асноўнымі напрамкамі негатыўнага ўплыву з'яўляюцца:

інтэнсіфікацыя вірусных, бактэрыяльных і паразітарных захворванняў з-за значнага павелічэння агульнай шчыльнасці відаў-вектараў у сувязі з натуралізацыяй усходняй сабакі, што асабліва значна для звычайнага барсука, жыццядзейнасць якога больш засяроджана ў норах і вакол іх;

канкурэнцыя за па kadavinu як асноўны кармавы аб'ект ранняй вясной у першыя тыдні пасля абуджэння ад зімовага сну;

забойства усходнімі сабакамі, лісамі, ваўкамі і рысямі нашчадкаў звычайнага барсука.

Страта прыдатных месцапражыванняў, збядненне кармавой базы, фрагментацыя асяроддзя пражывання і трансфармацыя месцапражыванняў парушаюць асяроддзе пражывання і ўмовы існавання, часта робячы іх непрыдатнымі для жыццезабеспячэння жывёл. Тым не менш, у многіх краінах Еўропы звычайны барсук прыстасаваўся да жыцця ва ўрбанізаваным асяроддзі і ў аграландшафтах. У Рэспубліцы Беларусь такіх адаптацый не назіраецца, хоць зрэдку адзначаюцца яго часовыя норы (следы і фотафіксацыі) на сельскагаспадарчых палях. Асноўныя яго паселішчы размешчаны ў лясных комплексах альбо на іх экотанах з адкрытымі біятопамі і з'яўляюцца найважнейшай асновай для выжывання віду. Звычайны барсук часта пакідае свае жыллё, калі асушаюцца прылеглыя тэрыторыі, або высякаецца лес, нават паблізу паселішча. Таму страта або змены асяроддзя пражывання – лясных комплексаў – з'яўляецца важным фактарам пагрозы для звычайнага барсука. І ў гэтым плане такую ж ролю адыгрываюць разбурэнні барсучых нор, якія могуць назірацца пры браканьерскім раскопванні барсука або лесаэксплуатацыйных работах у зімовы і вясновы час, у выніку чаго могуць гінуць заваленыя грунтам як дарослыя барсукі, так і іх шчанюкі.

Змяненне клімату і звязаная з гэтым тэндэнцыя да зніжэння вільготнасці асяроддзя пражывання глебавай фаўны, што ўсугубляецца асушэннем пераважаючай часткі балотных і забалочаных земляў, вядзе да памяншэння кармавой ёмістасці тэрыторыі для звычайнага барсука як спажыўца дажджавых чарвякоў і глебавых насякомых. Улічваючы яго ўсяедства, скарачэнне кармавой базы з'яўляецца нізкім або сярэднім фактарам рызыкі.

Браканьерства з'яўляецца адной з асноўных прычын заняпаду і знікнення многіх драпежнікаў у розных еўрапейскіх краінах у XVIII-XX стагоддзях, у тым ліку паўплывала і на звычайнага барсука. Выпадкі браканьерства з'яўляюцца асноўнай прычынай зніжэння яго колькасці ў многіх краінах (Італія, Данія і інш.), і ў Рэспубліцы Беларусь гэта не выключэнне. Аднак ацэнка і ўплыў браканьерства на колькасць гэтага віду ў нашай краіне невядомыя, і гэта, безумоўна, патрабуе больш дбайнага вывучэння. Браканьерства можа быць як прамым, накіраваным на здабычу гэтага драпежніка, так і выпадковым, а менавіта – гібель звычайнага барсука пры здабычы лісіцы і янотападобнай сабакі. Звычайны барсук асаблівага прамысловага значэння не мае, часцей за ўсё здабываецца для атрымання барсучага тлушчу, які высока цэніцца ў народнай медыцыне. У працэсе інвентарызацыі нор часам знаходзяцца паселішчы, якія маюць сляды раскопак людзьмі, або рэшткі жалезных пятляў, якія выкарыстоўваліся для лоўлі. Для звычайнага барсука незаконная паляванне з'яўляецца важным фактарам пагрозы.

Рост фактару неспакою, выкліканы павелічэннем шчыльнасці насельніцтва, рэкрэацыйнай нагрузкай, развіццём транспарту і пашырэннем дарожнай сеткі, зборам ягад і грыбоў, вясновым паляваннем і паляваннем з сабакамі ў цэлым не моцна ўплывае на звычайнага барсука, паколькі ён можа схавацца ў норы. Асноўнымі крыніцамі неспакою для яго з'яўляецца наведванне барсучых паселішчаў чалавекам у перыяд вывядзення нашчадкаў, спужванне і пераслед сабакамі падчас кармадабывання і гэтак далей. Неспакой з'яўляецца фактарам рызыкі ад нізкага да сярэдняга для звычайнага барсука.

Наяўнасць доўгіх агароджаў уздоўж дарог, на дзяржаўнай мяжы і таму падобнае могуць паменшыць або спыніць перамяшчэнне звычайнага барсука ў межах арэала, з'яўляючыся прамым перашкодай для перамяшчэння асобін паміж папуляцыямі і запавольваючымі рассяленне. Здольнасць асобін свабодна перамяшчацца з'яўляецца адной з найважнейшы

Агароджа аўтамагістралей і чыгунак уяўляюць сабой штучныя бар'еры для рассялення. Транспартная інфраструктура і рост інтэнсіўнасці дарожнага руху нясуць у сабе рызыку гібелі асобін у выніку сутыкненняў з транспартнымі сродкамі, што ўжо неаднаразова адзначалася ў краіне.

Лінейная інфраструктура з'яўляецца фактарам рызыкі сярэдняй важнасці. Патрабуецца правядзенне розных фундаментальных і прыкладных даследаванняў, каб мець дадзеныя аб маштабах праблемы.

Звычайны барсук хварэе сам і з'яўляецца пераносчыкам хвароб, у тым ліку небяспечных для чалавека і хатніх жывёл: шаленства, сверб, трыхінелёз, як і любая драпежная жывёла можа быць носьбітам глістоў. Патрабуецца назіранне за станам здароўя папуляцыі і правядзенне розных фундаментальных і прыкладных даследаванняў з мэтай атрымання звестак аб распаўсюджванні хвароб.