ПЛАН кіравання папуляцыяй рысі ў Рэспубліцы Беларусь
КІРАЎНІК 1
АГУЛЬНЫЯ ПАЛАЖЭННІ
Гэты план распрацаваны з мэтай аднаўлення колькасці рысі да ўзроўню, які гарантуе доўгатэрміновае захаванне яе папуляцыі на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь і забяспечвае мінімальную шкоду гаспадарчай дзейнасці чалавека. Рысь, Міжнародным саюзам аховы прыроды (далей – МСАП) аднесена да відаў з «спрыяльным статусам», гэта значыць не знаходзіцца пад пагрозай знікнення, з прычыны шырокага арэала і стабільнай папуляцыі на поўначы Еўропы і ў значнай частцы яе арэала ў Азіі. У астатняй частцы Еўропы рысь у асноўным насяляе ў ізаляваных субпапуляцыях, якія знаходзяцца ў крытычным стане або пад пагрозай знікнення. Такім чынам, рысь па-ранейшаму з'яўляецца ўразлівым відам фаўны Еўропы ў цэлым і Рэспублікі Беларусь у прыватнасці. Рысь уключана ва ўсе выданні Чырвонай кнігі Рэспублікі Беларусь з 1981 г. і па цяперашні час мае IV катэгорыю нацыянальнай прыродаахоўнай значнасці. Таксама яна ўваходзіць у спіс пагрозлівых відаў Еўропы, у Чырвоныя кнігі 17 суб'ектаў Расійскай Федэрацыі. Такім чынам, рысь з'яўляецца доўгатэрміновым і міжрэгіянальным аб'ектам у практыцы аховы прыроды Еўропы, які патрабуе пастаяннай увагі прыродаахоўных арганізацый.
Разам з тым, рысь з'яўляецца спажыўцом рэсурсных відаў паляўнічых жывёл, перш за ўсё, казулі, заца-беляка і цецярыных птушак, у меншай меры маладых асобін аленя высакароднага, дзіка і бабра. З іншага боку, рысь адыгрывае важную ролю ў лясных біяцэнозах, а таксама выклікае цікавасць як адзін з найбольш цікавых аб'ектаў для экалагічнага турызму і правядзення палявання.
Папуляцыя рысі на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь практычна дасягнула мінімальных значэнняў яе экалагічна патэнцыйнай колькасці, якая залежыць ад стану папуляцый ахвяр (1520-2290 асобін), але ўсё яшчэ мае патрэбу ў спецыяльных мерах аховы з прычыны экалага-біялагічнай уразлівасці і наяўнасці фактараў пагроз (IV катэгорыя нацыянальнай прыродаахоўнай значнасці ў Чырвонай кнізе Рэспублікі Беларусь). Папуляцыя ў цяперашні час усё яшчэ мае нестабільную колькасць і прасторавую структуру, якая характарызуецца фрагментарнасцю, што ва ўмовах росту антрапагеннага ўплыву і трансфармацыі месцапражыванняў можа негатыўна паўплываць на гэтага драпежніка. Аднак у шэрагу рэгіёнаў Рэспублікі Беларусь рысь мае высокую шчыльнасць папуляцыі і практычна раўнамернае размеркаванне высокіх шчыльнасцей на абшырных тэрыторыях (гэта можа ствараць дрэнныя ўмовы для рассялення, высокую канкурэнцыю за тэрыторыю, змяншэнне пладавітасці і інш.), там адзначаецца шкода дзікім капытным ад гэтага драпежніка, а таксама павольны рост самой папуляцыі. Гэта сведчыць аб магчымым уключэнні механізмаў самарэгуляцыі папуляцыі, што не рацыянальна з пазіцый выкарыстання біялагічных рэсурсаў.
Прынцыпы рэалізацыі плана кіравання папуляцыяй рысі ў Рэспубліцы Беларусь:
захаванне і падтрыманне жыццяздольнай папуляцыі рысі ў Рэспубліцы Беларусь у доўгатэрміновай перспектыве (дзеянні, накіраваныя на захаванне рысі і мінімізацыя патэнцыйных фактараў пагроз папуляцыі);
арганізацыя сістэмы збору і аналізу даных для ацэнкі бягучага стану папуляцыі рысі (колькасць, распаўсюджванне, дэмаграфічныя характарыстыкі) для прыняцця рашэнняў па яе кіраванні;
біялагічна і эканамічна прымальнае кіраванне папуляцыяй рысі праз рэгуляванне колькасці.
Для рэалізацыі гэтага плана прадугледжваецца выкананне мерапрыемстваў згодна з дадаткам 1.
КІРАВАЛЬНІК 2
БІЯЛАГІЧНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ РЫСІ
Рысь (Lynx lynx (Linnaeus 1758) клас – Сысуны, атрад – Драпежныя Carnivora Bowdich, 1821, сямейства – Каціныя Felidae G. Fischer, 1817) з'яўляецца абарыгенным відам фаўны Рэспублікі Беларусь.
Сярод прадстаўнікоў атрада Драпежныя рысь характарызуецца адносна павольным узнаўленнем. Самцы становяцца палавоспелымі да канца другога года жыцця, самкі – да канца першага года жыцця, але фізіялагічна яны яшчэ не гатовыя да выкормлівання дзіцянятаў і першага размнажэння, якое, як правіла, адбываецца ў канцы другога года жыцця.
Рысі жывуць да 15-16 гадоў, сярэдняя працягласць жыцця складае 4-5 гадоў. У Рэспубліцы Беларусь смяротнасць рысянят за першы год жыцця складае ад 46% да 67%. Смяротнасць рысі ва ўзросце 2-3 гадоў складае каля 11%, а далей пры дасягненні фізічнай сталасці – каля 5%. Доля дарослых самак, якія маюць кацянят бягучага біялагічнага года, складае 16%. Ва ўмовах Рэспублікі Беларусь доля кацянят у сярэднім складае каля 25%. У вывадку маецца ад аднаго да чатырох кацянят, сярэдні памер вывадку ў снежні-студзені складае 2,7 кацяняці, да канца зімы – 1,8 кацяняці. Самка выкормлівае кацянят на працягу 10 месяцаў, з мая па красавік, перш чым яны стануць самастойнымі. Тэмпы размнажэння рысі ва ўмовах Рэспублікі Беларусь – каля 22%.
У 2024 годзе прырост рысі складаў ад 3% за год у Гомельскай вобласці да 66% у Брэсцкай вобласці, у сярэднім – 23%. Такія нізкія значэнні прыросту папуляцыі рысі ў Гомельскай вобласці ва ўмовах назіральнага росту колькасці іх асноўных ахвяр (казуля) могуць сведчыць аб дасягненні экалагічнай ёмістасці і, магчыма, уключэнні рэжыму самарэгуляцыі папуляцыі. Гэта ўскосна пацвярджаецца значэннямі шчыльнасці папуляцыі гэтага віду ў вобласці – 0,33 асоб./1000 га лясных угоддзяў, гэта значыць адпавядае ўзроўню мінімальнай дабрабытнай шчыльнасці папуляцыі рысі. Такога ж узроўню дасягнула і папуляцыя ў Віцебскай вобласці – 0,3 асоб./1000 га лясных угоддзяў.
На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь асноўнымі кармавымі аб'ектамі для рысі з'яўляюцца казуля і (або) заяц-беляк, а ў месцах багацця аленя – маладняк аленя. Дадатковае значэнне маюць цецяруковыя птушкі, заяц-русак, некрупныя асобіны дзіка і бабра. Значныя сезонныя змены складу рацыёну для рысі не характэрныя. Сутачнае спажыванне корму рыссю складае 2-4 кг у суткі, у сярэднім каля 2,5 кг. Дарослы самец рысі ў сярэднім спажывае 3,6 кг, маладая асобіна рысі – 1,7 кг, самка з адным ці трыма кацянятамі падчас лактацыі – 1,6-2,2 кг у залежнасці ад колькасці кацянят. Дробныя ахвяры (птушкі і грызуны) могуць здабывацца рыссю штодня, тады як адносна буйнымі ахвярамі, напрыклад, казуляй ці маладняком аленя, гэты драпежнік корміцца ад 3 да 10 сутак. Пры кармленні зайцамі на здабычу і паяданне такой ахвяры рысь траціць ад 2 да 4 сутак.
КІРАВАЛЬНІК 3
ЛАНДШАФТНАЕ РАСПРЫМЯЛЬВАННЕ, АЦЭНКА ПЛОШЧЫ ПРЫГОДНЫХ МЕСЦАЖЫВАННЯ РЫСІ. КОЛЬКАСЦЬ І ШЧЫЛЬНАСЦЬ ЯЕ ПАПУЛЯЦЫІ
Рысь – найбольш шырока распаўсюджаны від з сямейства каціных у свеце, яе арэал распасціраецца ад Цэнтральнай Еўропы да Далёкага Усходу, і ахоплівае самыя розныя кліматычныя зоны (Міжземнамор'е, умераную, баральную, высакагор'е да 5500 метраў над узроўнем мора) і месцы пражывання (лясы, хмызнякі, пустыні, скалістыя раёны і лугі). Пры гэтым рысі пазбягаюць участкаў з інтэнсіўным землекарыстаннем і выбіраюць розныя тыпы лесу з дастаткова высокай шчыльнасцю капытных.
Папуляцыя рысі ў Рэспубліцы Беларусь адносіцца да балтыйскай метапапуляцыі, якая бесперапынна звязана ў прасторы і ахоплівае Эстонію, Латвію і Ленінградскую, Ноўгарадскую, Пскоўскую, Цвярскую і Смаленскую вобласці Расіі, а ў выглядзе фрагментаваных субпапуляцый – тэрыторыі Літвы, поўначы Польшчы і Украіны, Калінінградскую вобласць Расіі.
Пражыванне рысі звязана з ляснымі тэрыторыямі, дзе ёсць добрыя папуляцыі капытных і якія забяспечваюць дастатковую колькасць схованак для палявання, адпачынку і вывядзення нашчадкаў, гэта значыць – сценабіёнтычны лясны від пазваночных драпежнікаў. На поўначы Рэспублікі Беларусь яна ў асноўным пражывае ў спелых і прыспеваючых ельніках – 21%, сярэднеўзроставых лісцяных лясах – 24% і на зарослых высечках – 25%. Даволі часта рысь выкарыстоўвае ўчасткі адкрытых травастояў (сухадольныя лугі і нізінныя балоты), а таксама размешчаныя ўнутры лясных комплексаў (12%), доля астатніх біятопаў складае 18%. У цэнтральнай частцы рэспублікі біятопічнае размеркаванне рысі падобнае да такога ў паўночнай яе частцы. Часцей за іншыя біятопы ёю асвойваюцца сухадольныя ля
Памеры індывідуальных участкаў пражывання рысі моцна вар'іруюцца ў залежнасці ад полу, узросту, стану кармавых рэсурсаў і інш., знаходзяцца ў межах 1–34,3 тыс. га і перакрываюцца (г.зн. на тэрыторыі самца можа пражываць некалькі самак, у тым ліку і з кацянятамі, непаўналетнія самцы). Напрыклад, плошча ўчастка пражывання рысі ў цэнтральнай частцы рэспублікі вар'іравала ад 1–1,5 тыс. га на пачатковым этапе рассялення ў аднагадовых рысей і да 20 тыс. га ў дарослых самцоў, была заўсёды значна меншай у паўдарослых асобін (1– 4,3 тыс. га), а ў маці з кацянятамі мела прамежкавы памер (3,1– 8,9 тыс. га). Для параўнання, у Польшчы, у Белавежскай пушчы сярэднія памеры участкаў пражывання склалі 24,8 тыс. га для самцоў і 13,3 тыс. га; у Эстоніі, падобнай па ўмовах пражывання з паўночнай часткай Рэспублікі Беларусь, такія ўчасткі складалі 12,4– 67,6 тыс. га км². Вялікія значэнні плошчы індывідуальнага ўчастка былі ў перыяды са значным збядненнем кармавой базы і малой колькасцю рысі.
Колькасць і шчыльнасць папуляцыі рысі, рэгіянальныя асаблівасці яе размеркавання ў Рэспубліцы Беларусь паказваюць, што асноўныя праблемы ўліку рысі ў краіне:
адсутнасць зацікаўленасці паляўнічых карыстальнікаў у дакладных даных з-за ахоўнага статусу віду і, адпаведна, яго нізкай прамысловай каштоўнасці;
трудаёмістасць і вялікі кошт улікаў, складанасць правядзення, адсутнасць сродкаў. Улікі рысі патрабуюць шырокага прыцягнення аўтатэхнікі і значнай колькасці чалавека-гадзін. Таму магчыма дубліраванне даных з года ў год са складаннем-адніманнем некалькіх асобін;
праблема падвойнага ўліку і нізкая кваліфікацыя: адсутнасць каардынацыі ўліку паміж суседнімі паляўнічымі гаспадаркамі, што прыводзіць да падвойнага ўліку або недаліку, паколькі адна асобіна, якая перамяшчаецца па тэрыторыі дзвюх паляўнічых гаспадарак, будзе ўлічана двойчы або наогул праігнаравана.
У сувязі з магчымай неабходнасцю рэгулявання колькасці рысі важна праводзіць штогадовыя ўлікі, перагледзець існуючую сістэму збору і аналізу даных аб стане рысі.
Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь размешчана на паўднёвай мяжы суцэльнага арэала рысі і характарызуецца наяўнасцю прыдатных месцаў пражывання, дзе ёсць адносна буйныя масівы лесу і шчыльныя папуляцыі ахвяр, практычна па ўсёй краіне, хоць і нераўнамерна.
У XIX стагоддзі рысь насяляла ўсю тэрыторыю краіны і была даволі шматлікім відам, але на пачатку ХХ стагоддзі адзначана істотнае скарачэнне колькасці і распаўсюджвання. У 1990-х гадах налічвалася ад 400 да 500 асобін, а да пачатку 2000-х – усяго каля 200-220. У 2000-2011 гг. назіраўся павольны рост колькасці з некаторымі рысамі стагнацыі, затым – рэзкае падзенне і зноў павелічэнне колькасці (2015–2018 гг.). У цэлым па рэспубліцы адзначаецца станоўчы трэнд змены колькасці, якая істотна флуктуіравала кожныя 4-5 гадоў. Колькасць рысі ў 2020-2024 годзе складала 970–1613 асобін і мела тэндэнцыю да далейшага росту папуляцыі як у цэлым па краіне, так і ў большай частцы рэгіёнаў, за выключэннем усходняй часткі. У Магілёўскай вобласці на працягу перыяду назіранняў колькасць рысі штогод флуктуіравала то ў бок памяншэння, то нязначнага павелічэння, але ў цэлым мела трэнд на памяншэнне. У Брэсцкай вобласці таксама адзначаны рознанакіраваныя змены колькасці, але агульны трэнд накіраваны на яе рост.
У Рэспубліцы Беларусь пры стане кармавой ёмістасці на ўзроўні 2006–2008 гадоў (адзначана адносна бедная кармавая ёмістасць) экалагічна патэнцыяльная колькасць рысі ацэньвалася ў 1520 асобін (далей – патэнцыяльная колькасць 1), а ва ўмовах росту колькасці папуляцый казулі і зайцаў, часткова цецеруковых птушак, а таксама наяўнасці бабра і аленя высакароднага, яна складае 2290 асобін (далей – патэнцыяльная колькасць 2). Мінімальная дабрабытная шчыльнасць папуляцыі рысі складае 0,3 асобіны на тыс. га. лесу. Але трэба мець на ўвазе, што гэтыя ўказаныя мінімальныя значэнні не гарантуюць генетычнага дабрабыту і існуе верагоднасць развіцця інбрэднай дэпрэсіі.
Адпаведна гэтым значэнням, папуляцыя рысі ў Рэспубліцы Беларусь у 2024 годзе дасягнула мінімальных
Рысь сустракаецца на большай частцы тэрыторыі краіны, але вельмі нераўнамерна. У паўночнай і паўднёва-усходняй частках адзначаецца практычна суцэльнае распаўсюджванне, а ў цэнтральнай і паўднёва-заходняй характэрны выяўлены дысперсна-фрагментарны характар. Такое размеркаванне ў прасторы захоўваецца на працягу перыяду назіранняў (2020–2024 гг.). Найбольшая колькасць рысі адзначаецца ў Гомельскай (34%), Віцебскай (28%) і Мінскай (22%) абласцях, значна менш – у Магілёўскай, Брэсцкай і Гродзенскай абласцях – 4–7%. Прырост колькасці рысі за 2024 год складаў ад 3% у Гомельскай вобласці да 66% у Брэсцкай вобласці, у сярэднім – 23%. Такія нізкія значэнні прыросту папуляцыі рысі ў Гомельскай вобласці ва ўмовах назіранага росту колькасці іх ахвяр могуць сведчыць аб дасягненні драпежнікам экалагічнай ёмістасці асяроддзя і, магчыма, уключэнні рэжыму самарэгуляцыі папуляцыі. Гэта ўскосна пацвярджаецца значэннямі шчыльнасці папуляцыі гэтага віду – 0,33 асоб./1000 га, гэта значыць адпавядае ўзроўню мінімальнай дабрабытнай шчыльнасці папуляцыі рысі, і з'яўляецца жыццяздольнай.
Пры ацэнцы плошчы прыдатных месцаў пражывання рысі ўстаноўлена, што рысь стабільна засяляе толькі дастаткова шырокія ўчасткі з мінімальнай плошчай каля 5 тыс. га. Менш лясістыя тэрыторыі з'яўляюцца месцам толькі для нядоўгага пражывання транзітных асобін альбо маладосці, якая рассяляецца на другім годзе жыцця. Ацэнка плошчаў прыдатных месцаў пражывання для рысі ў розных абласцях Рэспублікі Беларусь з улікам яе асноўных патрабаванняў да асяроддзя пражывання прыведзена ў дадатку 2.
На падставе даследаванняў па ацэнцы дэмаграфічных паказчыкаў і аналізе папуляцыйнай структуры, а таксама асаблівасцей размнажэння рысі ўстаноўлена, што мінімальная эфектыўная колькасць лакальнай групоўкі гэтага віду, сканцэнтраванай у адным лясным комплексе, складае каля 12 асобін.
Гаспадарча мэтазгоднай шчыльнасцю папуляцыі рысі прызнаецца шчыльнасць, пры якой папуляцыя рысі дэмаграфічна ўстойлівая, прычыняючы пры гэтым мінімальную шкоду асноўным рэсурсным відам паляўнічай гаспадаркі, і ў першую чаргу касулі, аленю высакароднаму, глушцу і цецеруку, і вызначаюцца для кожнага патэнцыйна прыдатнага для яе пражывання ляснога комплексу на падставе экалагічна патэнцыйнай шчыльнасці з улікам напрамку вядзення паляўнічай гаспадаркі.
КІРАВАЛЬНІК 4
АЦЭНКА ШКОДЫ І ПАЗІТЫЎНЫХ ЭФЕКТАЎ
ХИШЧАЦТВА РЫСІ
У дачыненні да чалавека і сельскагаспадарчых жывёл рысь з'яўляецца адносна бяспечным відам драпежных млекакормячых.
Ацэнка спажывання рыссю рэсурсных відаў млекакормячых (колькасць спажытых відаў ахвяр рыссю за год на 100 км2) у залежнасці ад магчымых змен шчыльнасці папуляцыі рысі (асобін на 100 км2) у абсалютных велічынях ва ўмовах Рэспублікі Беларусь прыведзена ў дадатку 3.
У Рэспубліцы Беларусь рысь даволі часта забівае лісіц і янотападобных сабак, каля траціны якіх (31% лісіц, 28% янотападобных сабак) часткова імі паядалася. У сярэднім адна рысь забівае за год 23 лісіцы і 12 янотападобных сабак. Апошнія за год спажылі б не менш за 14 глушцоў, 44 цецерукоў, 220 рабчыкаў, 78 крыжанак і іншых вадаплаўных птушак, 171 маладога труса і 20 маладых казуль. Забіваючы лісіц і янотападобных сабак, рысь паядае толькі тое, што было б і так з'едзена. Забіваючы лісіц і янотападобных сабак, рысь тым самым ухіляе і магчымае неспрыяльнае драпежнае ўздзеянне гэтых шкодных відаў на папуляцыі рэсурсных відаў паляўнічых жывёл – цецеруковых і качыных птушак, а таксама казулю і трусоў.
У знішчэнні рысямі шкодных драпежнікаў ёсць і іншы пазітыўны эфект. Агульнавядома, што лісіца і янотападобны сабака з'яўляюцца асноўнымі распаўсюднікамі шаленства. Знішчаючы іх у такой колькасці, рысь у значнай меры стрымлівае масавае распаўсюджванне віруса шаленства.
КІРАВАЦТВА 5
НЕГАТЫЎНЫЯ ФАКТАРЫ, ЯКІЯ ЎПЛЫВАЮЦЬ НА СТАН ПАПУЛЯЦЫІ РЫСІ
Асноўнымі фактарамі пагрозы для рысі з'яўляюцца:
пагроза страты кармавой базы і дэградацыя асяроддзя пражывання;
браканьерства, хваробы, выпадковая смяротнасць, звязаная з чалавекам (дарожна-транспартныя здарэнні, атручванні, няшчасныя выпадкі і іншыя фактары).
Існуюць асцярогі адносна нізкай генетычнай разнастайнасці і невялікіх памераў папуляцый у мінулым. Паколькі стан папуляцыі быў даволі дэпрэсіўным, усё яшчэ існуе рызыка таго, што ён можа раптоўна пагоршыцца, калі ўзнікнуць непрадбачаныя фактары.
Рысь з'яўляецца спецыялізаваным драпежнікам па харчаванні сярэднепамернымі жывёламі. Асноўным відам здабычы з'яўляецца касуля і зайцы. Таму рысь больш за ўсё пакутуе менавіта ад скарачэння іх колькасці. Дынаміка колькасці рысі вельмі цесна звязана з дынамікай папуляцыі асноўных відаў ахвяр, хоць гэтыя змены могуць адлюстроўвацца і са значным часавым спазненнем (ад 1-2 да 4 гадоў). Вычарпанне кармавой базы рысі ў асноўным можа адбывацца з-за суровых і шматснежных пагодных умоў зімы і пачатку вясны, калі вышыня снежнага покрыва больш за 40–50 см, як гэта неаднаразова адзначалася ў Рэспубліцы Беларусь. Гэтаму можа спрыяць браканьерства, якое ў цяперашні час зведзена да мінімуму дзякуючы строгай ахове жывёльнага свету.
Скарачэнне кармавой базы з'яўляецца высокім фактарам рызыкі для рысі, што неабходна ўлічваць для захавання рысі. Адсочванне дынамікі колькасці асноўных відаў ахвяр – касулі і зайцаў і распрацоўка прафілактычных мер па ахове рысі з'яўляецца асноўнай задачай пры прагназаванні змены колькасці рысі. Калі папуляцыі касулі і зайцаў пачнуць скарачацца, то праз год-два гэта адаб'ецца на рысі і можна чакаць запаволення тэмпаў росту папуляцыі драпежніка.
КІРАЎНІК 6
КІРАВАННЕ ПАПУЛЯЦЫЯЙ РЫСІ НА ТЭРЫТОРЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ І МЕРЫ ПА ЯГО ДАСЯГНЕННІ
У цэлым папуляцыя рысі на тэрыторыі рэспублікі дасягнула мінімальных значэнняў яе экалагічна патэнцыйнай колькасці. Аднак рысь усё яшчэ мае патрэбу ў спецыяльных мерах аховы з прычыны экалага-біялагічнай уразлівасці гэтага віду, які ў цяперашні час усё яшчэ мае нестабільную колькасць і прасторавую структуру, што характарызуецца фрагментарнасцю, што ва ўмовах росту антрапагеннага ўплыву і трансфармацыі месцапражыванняў можа негатыўна паўплываць на стан папуляцыі. Таму статус рысі быў зменены на чацвёртую (IV) катэгорыю нацыянальнай прыродаахоўнай значнасці ў 5-м выданні Чырвонай кнігі Рэспублікі Беларусь. З іншага
строгі кантроль, улік і ахова віду з боку карыстальнікаў паляўнічымі ўгоддзямі;
выманне не будзе ўяўляць пагрозы для жыццяздольнай папуляцыі, калі памер і дэмаграфія папуляцыі рысі адсочваюцца;
тэрміны і колькасць асобін для вымання карэктуюцца для падтрымання ўстойлівай і расце папуляцыі на аснове правядзення штогадовых улікаў колькасці і дэмаграфіі папуляцыі;
выманне дазволена толькі на пэўных тэрыторыях на падставе дазволаў па паказчыках колькасці, шчыльнасці, наяўнасці канфліктных сітуацый;
магчымасць вымання павышае цярплівасць да прысутнасці рысі сярод насельніцтва, калі можна разглядаць гэтага драпежніка як ка
Для дадатковага кантролю (акрамя росту колькасці) за станам папуляцыі рысі мэтазгодна ўвесці дадатковы крытэр, які ацэньвае яе дэмаграфічныя здольнасці – эфектыўная колькасць папуляцыі, адным з паказчыкаў якой з'яўляецца колькасць самак з кацянятамі. Гэты параметр, а таксама колькасць і выжывальнасць дзіцянятаў, з'яўляюцца важнымі характарыстыкамі дынамікі папуляцыі, паколькі пладавітасць і смяротнасць – найважнейшыя фактары, якія могуць уплываць на бягучыя тэндэнцыі папуляцыі. Значэнні крытэрыю «колькасць самак з кацянятамі», прынятыя ў краінах з наяўнасцю стабільных і эксплуатаваных папуляцый, складаюць 6-8 % ад сукупнай колькасці папуляцыі.
Для кіравання папуляцыяй рысі патрабуецца занаванне тэрыторыі Рэспублікі Беларусь з указаннем пэўнага рэжыму кіравання. Для гэтага выдзелены буйныя тэрыторыі (зоны) працягласцю ў некалькі дзясяткаў індывідуальных участкаў пражывання, і якія ўтрымліваюць высакаякасныя месцы пражывання, дзе папуляцыя можа натуральным чынам функцыянаваць як паўнавартасная. Улічваючы плошчы індывідуальных участкаў рысі і асаблівасці яе распаўсюджвання ў Рэспубліцы Беларусь, такімі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі прыняты раёны (далей – раёны).
Першая зона аховы віду – зона рассялення, або развіваецца папуляцыі, пакрывае частку тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, дзе няма пастаянна пражываючых і якія размнажаюцца асобін, альбо яны адзінкавыя і адзначаюцца не кожны год (далей – зона аховы 1). Тут папуляцыя рысі знаходзіцца пад аховай. Пры гэтым не варта імкнуцца да раўнамернага размеркавання папуляцыі, таму што неабходна ўлічваць тыповыя для кожнага рэгіёну ўмовы і патрабаванні віду да асяроддзя пражывання.
Занаванне і кіраванне ў іх будзе спрыяць росту колькасці і пашырэнню арэала рысі ў Рэспубліцы Беларусь пры захаванні і рацыянальным рэгуляванні яе колькасці.
Другая зона рэгулявання колькасці шляхам вымання, зона правядзення вымання – тэрыторыя пастаяннага пражывання рысі, дзе магчыма рэгуляванне колькасці па дасягненні мінімальнай шчыльнасці папуляцыі ў межах раёнаў (далей – зона кіравання 2).
Зона кіравання 2 вылучаецца ў межах раёна на аснове даных аб колькасці і прасторавым размеркаванні асобін. У такіх зонах папуляцыя характарызуецца пастаянным насельніцтвам рысі, гэта значыць адзначаецца шматгадовае бесперапыннае прысутнасць (не менш за 3-5 гадоў) асобін з адносна высокай шчыльнасцю папуляцыі і наяўнасцю не менш за 1 самкі з дзіцянятамі бягучага года.
Мінімальная дабрабытная шчыльнасць папуляцыі рысі складае 0,35 асобіны на 1000 га ляснога комплексу. Дадзенае значэнне прынята ў якасці мінімальнага ўзроўню, калі можна праводзіць рэгуляванне колькасці рысі.
Разлік шчыльнасці папуляцыі рысі ў зоне кіравання 2 ажыццяўляецца на падставе вынікаў уліку колькасці віду і разліковай тэрыторыі пражывання ў адпаведнасці з дадаткам 4.
Даныя аб здабытых асобінах (пол, узрост, марфаметрыя, стан рэпрадуктыўнай сістэмы і інш.) і інфармацыя аб месцы здабычы павінны быць зафіксаваны і перададзены для аналізу ў Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб'яднанне «Навукова-практычны цэнтр Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі па біярэсурсах».
Выманне павінна грунтавацца на штогадовай і рэгулярна праводзімай ацэнцы стану папуляцыі, на аснове якой можа быць ахарактарызавана полаўзроставая структура папуляцыі, устаноўлены памер вымання, а таксама ацэнка ўплыву рэгулявання распаўсюджвання і колькасці на захаванне папуляцыі. Калі рашэнні аб выманні прымаюцца штогод, можна аператыўна рэагаваць на змены ў стане папуляцыі рысі пры ўзнікненні неабходнасці.
Кіраванне ў гэтай зоне павінна спрыяць росту колькасці і пашырэнню арэала, падтрыманню і захаванню жыццяздольнай папуляцыі рысі ў Рэспубліцы Беларусь.