Аб некаторых пытаннях рацыянальнага выкарыстання земляў і прадухіленні іх дэградацыі

Дэградацыя зямель – працэс зніжэння якасці зямель у выніку шкоднага антрапагеннага і (або) прыроднага ўздзеяння.

Дэградацыя зямель адбываецца ў выніку доўгатэрміновай страты натуральнага расліннага покрыва), або моцнага яго парушэння. Яна таксама звязана з пагаршэннем фізічных, хімічных, біялагічных і агранамічных уласцівасцей глебаў.

Прыроднымі фактарамі дэградацыі зямель з'яўляюцца кліматычныя ўмовы, прыродныя запасы соляў у глебаўтваральных пародах, атмасферныя пераносы соляў, пылу і пяску, дэфляцыя, эрозія глебаў, селевыя патокі і іншыя.

Асноўныя прычыны антрапагеннай дэградацыі глебаў свету: нерацыянальнае вядзенне сельскай гаспадаркі; перанасяленне жывёлы; ветравая і водная эрозія; тэхнагеннае забруджванне, засоленне і забалочванне глебаў; адчужэнне зямель для прамысловага і грамадзянскага будаўніцтва; звядзенне лясоў; апустыньванне і іншыя.

Прымяняльна да прыродна-тэрытарыяльных умоў і асаблівасцей гаспадарчага выкарыстання тэрыторыі Беларусі дэградацыя зямель/глебаў праяўляецца ў наступных асноўных формах:

- водная і ветравая эрозія глебаў;

- хімічнае, у тым ліку радыеактыўнае, забруджванне зямель/глебаў;

- дэградацыя і пагаршэнне ўласцівасцей глебаў, асабліва тарфяных, пры сельскагаспадарчым іх выкарыстанні;

- дэградацыя зямель у выніку здабычы торфу, будаўнічых матэрыялаў, правядзення работ, дарожнага і іншых відаў будаўніцтва, а таксама іх затапленне і падтапленне;

- дэградацыя тарфяных глебаў на асушаных балотных масівах у выніку тарфяных пажараў;

- дэградацыя зямельнага ляснога фонду ў выніку нерацыянальнага лесакарыстання і лясных пажараў;

- дэградацыя зямель пры празмерных рэкрэацыйных, тэхнічных і іншых антрапагенных нагрузках на землі/глебы.

Захаванне зямель (уключаючы глебы) і іх рацыянальнае (устойлівае) выкарыстанне з'яўляюцца адным з прыярытэтнымі напрамкамі палітыкі ўстойлівага развіцця і забеспячэння экалагічнай бяспекі дзяржавы.

Актуальнасць пытанняў дэградацыі зямель адзначана таксама ў Нацыянальнай стратэгіі ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на перыяд да 2030 года, адобранай Прэзідыумам Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2015 г.

Праблемы дэградацыі земляў і засухі актуальныя для ўсіх рэгіёнаў свету. Для прыняцця супольных дзеянняў міжнароднай супольнасці па іх вырашэнні 17 чэрвеня 1994 г. у г. Парыжы падпісана Канвенцыя Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па барацьбе з апустыньваннем у тых краінах, якія адчуваюць сур'ёзную засуху і/або апустыньванне, асабліва ў Афрыцы.

У адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2001 г. № 393 «Аб далучэнні Рэспублікі Беларусь да Канвенцыі Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па барацьбе з апустыньваннем у тых краінах, якія адчуваюць сур'ёзную засуху і/або апустыньванне, асабліва ў Афрыцы» Рэспубліка Беларусь далучылася да Канвенцыі.

У мэтах рэалізацыі Канвенцыі ў Рэспубліцы Беларусь зацверджаны Нацыянальны план дзеянняў па прадухіленні дэградацыі земляў (глеб) на 2025 - 2030 гады. Сапраўдным планам прадугледжана рэалізацыя практычных мер па прадухіленні дэградацыі і аднаўленні дэградаваных земляў (глеб): ажыццяўленне лесааднаўлення на гарах, рэкультывацыя ўнутрыгаспадарчых кар'ераў, экалагічная рэабілітацыя тарфянікаў, унясенне арганічных угнаенняў у глебы сельскагаспадарчых земляў, апрацоўка кіслых глеб сельскагаспадарчых земляў вапнай, перавод прыдатных для вырошчвання лесу участкаў земляў у катэгорыю земляў ляснога фонду і інш.

Дзейнасць па рэалізацыі Канвенцыі ў Рэспубліцы Беларусь накіравана на забеспячэнне сістэмнага ўліку і маніторынгу земляў, мер па прадухіленні дэградацыі земляў (уключаючы глебы), недапушчэнне зніжэння ўрадлівасці глеб і іх прадуктыўнасці.