Прафілактыка вэйпінгу ў моладзевым асяроддзі

Сусветны трэнд і выклік грамадскаму здароўю. Эпідэмія вейпінгу сярод моладзі прызнана адной з самых сур'ёзных пагроз грамадскаму здароўю за апошнія гады.

Сусветная арганізацыя аховы здароўя (СААЗ) адзначае, што вытворцы ЭСДН (электронныя сістэмы дастаўкі нікаціну) выкарыстоўваюць тыя ж тактыкі, што і тытунёвыя кампаніі ў мінулым: прывабныя для моладзі водары, стыльны дызайн, скрытую рэкламу ў сацыяльных сетках праз блогераў і лідараў меркаванняў. Гэта прывяло да выбуховага росту папулярнасці прылад сярод падлеткаў, многія з якіх ніколі не палілі б традыцыйныя цыгарэты. Небяспека ўсугубляецца доўгатэрміновай непрадказальнасцю наступстваў для здароўя, бо масавае ўжыванне пачалося адносна нядаўна.

Статыстыка і сітуацыя ў Рэспубліцы Беларусь. Згодна з данымі Рэспубліканскага цэнтра гігіены, эпідэміялогіі і грамадскага здароўя (РЦГЭіАГ), праведзеныя апытанні сведчаць аб значнай распаўсюджанасці ўжывання ЭСДН сярод беларускіх школьнікаў і студэнтаў. Напрыклад, даследаванні ў рамках праграмы «Здаровыя гарады» паказваюць, што працэнт навучэнцаў 14-17 гадоў, якія мелі досвед вейпінгу, з'яўляецца трывожна высокім і працягвае расці. Асаблівую занепакоенасць выклікае той факт, што многія падлеткі і іх бацькі не ўспрымаюць вейпы як сур'ёзную пагрозу, знаходзячыся пад уплывам міфаў аб іх «бязвреднасці».

У апошняе дзесяцігоддзе сусветная супольнасць сутыкнулася з новым маштабным выклікам у галіне аховы здароўя моладзі − імклівым ростам папулярнасці ЭСДН, больш вядомых як «вейпы».

Агрэсіўны маркетынг, які пазіцыянуе гэтыя прылады як «модны», «бяспечны» і «тэхналагічны» гаджэт, прывёў

да фарміравання цэлай субкультуры і эпідэміі іх спажывання сярод падлеткаў і маладых людзей.

Што такое вейпінг?

ЭСДН (электронная сістэма дастаўкі нікаціну) – прылада, якая ператварае вадкасць (вадкасць для электронных сістэм курэння) у аэразоль для інгаляцыі карыстальнікам. Змяшчае нікацін;
вейп (ад англ. vapor – пар) – распаўсюджаная назва ЭСДН. Важна падкрэсліваць, што вылучаецца не бяскідны «пар», як ад кіпячай вады, а аэразоль, які змяшчае цвёрдыя часціцы і хімічныя рэчывы;

безнікоцінавыя вейпы – прылады, якія выкарыстоўваюць вадкасць без нікаціну, але гэта не робіць іх бяспечнымі, бо аэразоль усё роўна змяшчае іншыя шкодныя кампаненты.

Склад аэразолю ЭСДН:

Нікацін – высокатаксічнае і псіхаактыўнае рэчыва, якое выклікае моцную залежнасць. Негатыўна ўплывае на мозг падлетка, прыводзячы

да пагаршэння памяці, канцэнтрацыі і навучання.

Прапіленгліколь і гліцэрын пры награванні і выпарэння могуць утвараць канцэрагенныя злучэнні (акролеін, фармальдэгід), якія раздражняюць дыхальныя шляхі.

Араматызатары: многія з іх (асабліва дыяцэтыл, звязаны

з захворваннем «попкорнавая хвароба лёгкіх» – аблітэруючы бранхіоліт) таксічныя пры інгаляцыі.

Цяжкія металы: часціцы нікелю, свінцу, волава, хрому, якія вылучаюцца з награвальнага элемента.

Медыка-біялагічныя наступствы вейпінгу для падлеткавага арганізма

Неўралагічныя наступствы. Мозг падлетка знаходзіцца ў стадыі актыўнага фарміравання сінаптычных сувязяў. Нікацін парушае гэты працэс: зніжае здольнасць да навучання, пагаршае памяць і канцэнтрацыю ўвагі. Павышае рызыку развіцця трывожных расстройстваў, дэпрэсіі і імпульсіўных паводзін. Фарміруе ўстойлівую залежнасць, пры гэтым «ломка» ў падлеткаў праяўляецца больш востра: раздражняльнасць, неспакой, праблемы са сном.

Рэспираторныя наступствы. Хранічнае запаленне дыхальных шляхоў, якое прыводзіць да пастаяннага кашлю, дыхавіцы, павышанай частаты рэспіраторных інфекцый.

EVALI: цяжкае, патэнцыйна смяротнае пашкоджанне лёгкіх. Сімптомы: кашаль, боль у грудзях, дыхавіца, страўнікава-кішачныя засмучэнні, ліхаманка.

Рызыка развіцця астмы і яе абвастрэння ў тых, хто ўжо хворы.

Кардыяваскулярныя эфекты. Нікацін выклікае спазм сасудаў, павышае артэрыяльны ціск і частату сардэчных скарачэнняў, павялічваючы нагрузку на сэрца. Гэта стварае рызыку ранняга развіцця артэрыяльнай гіпертэнзіі, ішэмічнай хваробы сэрца і інфарктаў.

Стаматалагічныя і дэрматалагічныя праблемы. Прапіленгліколь, звязваючы ваду, спрыяе сухасці ў роце (ксерастоміі), што правакуе хуткае размнажэнне бактэрый, карыес, захворванні дзёсен. Пар можа выклікаць раздражненне і сухасць скуры, спрыяць з'яўленню акне.

Тэорыя «варот». Шматлікія даследаванні даказваюць, што падлеткі, якія ўжываюць вейпы, у 3-4 разы часцей пачынаюць паліць традыцыйныя цыгарэты ў будучыні. Нікацінавая залежнасць, сфарміраваная вейпам, і рытуалізаванае паводзіны ствараюць ідэальную глебу для пераходу на больш цяжкія формы спажывання тытуню.

Сацыяльна-псіхалагічныя аспекты

Прычыны ўжывання:

цікаўнасць і пошук новых адчуванняў;
ціск аднагодкаў (прамы і ўскосны): імкненне быць прынятым у групу, дзе вейпінг з'яўляецца нормай;
пратэст і дэманстрацыя незалежнасці ад правілаў дарослых;
копінг-механізм: спроба справіцца са стрэсам, трывогай, нудой;
ілюзія «даросласці» і статуснасці.

Уплыў лічбавага асяроддзя. Платформы TikTok, Instagram, YouTube перапоўнены зместам, дзе папулярныя блогеры выкарыстоўваюць вейпы, ствараючы асацыяцыю паміж па́рэннем і паспяховым, модным ладам жыцця. Хэштэгі, чэленджы і вірусныя ролікі з'яўляюцца магутным інструментам скрытага прасоўвання.

Уплыў субкультуры. Сфарміраваўся свой слэнг («запарыць», «парыш?», «жыжа»), рытуалы (абмен картрыджамі, абмеркаванне новых смакаў), атрыбутыка (чахлы для прылад). Прыналежнасць да гэтай субкультуры дае падлетку пачуццё супольнасці і ідэнтычнасці.

Прыкметы і прафілактыка ўжывання вейпаў

Прыкметы ўжывання ў дзяцей:

саладкаваты, фруктовы пах ад адзення, валасоў, у пакоі;
незвычайныя прылады, падобныя на флешкі або яркія скрыначкі;
павышаная смага і сухасць у роце (нікацін і прапіленгліколь абязводжваюць);
часты сухі кашаль;
раздражняльнасць, нервовасць, асабліва калі падлетак доўга не можа «па́рыць».

Памятка для бацькоў:

будзьце інфармаваныя. Ведайце, як выглядаюць сучасныя прылады, якую шкоду яны нясуць;
размаўляйце з дзіцем, а не чытайце натацыі. Запытайце яго меркаванне, што ён думае пра вейпінг, ці ведае ён пра наступствы;
вучыце дзіця гаварыць «НЕ» ціску аднагодкаў;
давайце станоўчы прыклад. Калі вы паліце, ваша забарона для дзіцяці не будзе пераканаўчай;

калі вы выявілі факт ужывання, не крычыце і не караце жорстка. Паспрабуйце зразумець прычыну і прапануйце дапамогу (гутарку з псіхолагам, урачом).

Прафілактыка ў класе:

заўважайце прыкметы ўжывання дзецьмі вейпаў;
на асабістым прыкладзе паказвайце адмоўнае стаўленне да вейпінгу;
гаварыце пра шкоду на ўроках, напрыклад, разбураючы міфы пра вейпінг:

Міф	Рэчаіснасць
*«Вейп – бяспечная альтэрнатыва звычайным цыгарэтам»*	Гэта не бяспечная альтэрнатыва, а іншы від шкоды. Вейпінг нясе ўласныя, часам унікальныя, рызыкі для здароўя. Канцэпцыя «зніжэння шкоды» непрыдатная да падлеткаў, якія не былі курцамі.
*«Гэта проста бясшкодны вадзяны пар»*	Аэразоль, які выдыхаецца, утрымлівае ультрадысперсныя часціцы, якія глыбока пранікаюць у лёгкія, таксіны і канцерагены. Гэта не пар ад вады.
*«Вейп дапамагае кінуць паліць»*	Для некурящих падлеткаў вейп з'яўляецца не сродкам адмовы, а «брамай» у нікацінавую залежнасць. Многія даследаванні абвяргаюць эфектыўнасць вейпаў як сродку адмовы ад курэння ў доўгатэрміновай перспектыве.
*«Безнікоцінавы вейп – гэта нешкодна»*	Аэразоль безнікоцінавай вадкасці так жа змяшчае таксічныя араматызатары і прадукты тэрмараскладання гліцэрыну і прапіленгліколю, якія шкодзяць лёгкім і сасудам.

Такім чынам, можна сцвярджаць, што эфектыўная прафілактыка вейпінгу − не столькі барацьба з канкрэтнай прыладай, колькі працэс мэтанакіраванага выхавання асобы. Асобы, якая інфармаваная і валодае навуковай граматнасцю, каб адрозніваць праўду

ад міфу; крытычна мыслячая і не паддаецца на маніпуляцыі рэкламы і сацсетак; псіхалагічна ўстойлівая і здольная сказаць «не», захоўваючы сваё месца ў групе; мае дакладныя жыццёвыя мэты і каштоўнасці, дзе няма месца залежнасцям; валодае ўнутранымі рэсурсамі і здаровымі альтэрнатывамі для самарэалізацыі і барацьбы са стрэсам.

ДНУ «Віцебскі абласны цэнтр гігіены, эпідэміялогіі і грамадскага здароўя», 2025 г.