Пра Расоншчыну

28 01 25 37

Расонская зямля была заселена чалавекам у глыбокай старажытнасці: пра гэта сведчаць больш за 20 гарадзішчаў і некалькі груп курганных могільнікаў. На думку вучоных, засяленне раёна адбылося ў эпоху мезаліту – у IX-V тысячагоддзях да н.э.

Самым вядомым, авеяным легендамі курганом з'яўляецца Рагнедзін курган. Знаходзіцца ён недалёка ад вёскі Перавоз, на паўднёва-ўсходнім беразе возера Дрысы. Старажытнае паданне кажа, што менавіта тут пахаваны Полацкі князь Рагвалод і яго дачка Рагнеда.

Расонская зямля захоўвае ў сабе таямніцы камянёў-валуноў, якія з'яўляюцца геалагічнымі помнікамі прыроды. Апошні ледавіковы перыяд пакінуў таксама на тэрыторыі раёна найпрыгажэйшыя помнікі прыроды ў выглядзе перасякаемых рэкамі азёравых град (Межаўская і Рылеўская).

Па дакументах паселішча вядома з 1552 года як населены пункт у Полацкім ваяводстве Вялікага княства Літоўскага.

Знаўцы тапанімікі сцвярджаюць, што пасёлак атрымаў назву ад возера Расоно, каля якога ён знаходзіцца. У аснову назвы лягло старабеларускае слова «расхоны» — яры, схілы, якія разыходзяцца ў два бакі, невялікія заліўчыкі, якімі якраз багата возера.

Расонскі раён створаны 17. 07. 1924 г. У раёне 128 населеных пунктаў, у тым ліку гарадскі пасёлак Расоны, размешчаны на беразе аднайменнага возера за 276 кіламетраў ад Мінска і 165 кіламетраў ад Віцебска.

Насельніцтва раёна на 01.01.2025 складае 8050 чалавек, у тым ліку 4401 гарадскога і 3649 сельскага насельніцтва. Адміністрацыйна раён дзеліцца на 6 сельсаветаў: Альбрэхтаўскі, Гарбачэўскі, Клясціцкі, Краснапольскі, Сакалішчанскі, Янкавіцкі.

Раён быў сведкам і арэнай многіх гістарычна важных падзей. У гады Лівонскай вайны ля зліцця рэк Нішча і Дрыса ў 1566 годзе рускімі войскамі была закладзена крэпасць «Сокал». Гэта быў адзін з наймацнейшых замкаў таго часу: ён меў адзінаццаць вежаў і быў акружаны драўлянай сцяной, валам і ровам. Але войны робяць сваё… Сакалінскі замак існаваў усяго толькі 13 гадоў, а менавіта да 11 верасня 1579 г. У гэты дзень пасля ўпартага супраціву рускага гарнізона ён быў узяты літоўскімі войскамі і спалены.

18-19 ліпеня 1812 года пад Клясціцамі авангард рускага корпуса Вітгенштэйна пад кіраўніцтвам генерала Якава Пятровіча Кульнева нанёс першае значнае паражэнне французскаму корпусу маршала Удзіно. Захапіўшы дзевяцьсот палонных і вялікі обоз праціўніка. Перамога пад Клясціцамі узвысіла дух нашай арміі і папярэдзіла нашэсце Напалеона на Пецярбург.

Россонскі раён – край партызанскай славы. З першых дзён Вялікай Айчыннай вайны тут была разгорнута шырокая падпольная, а неўзабаве і партызанская барацьба з нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Адным з арганізатараў і кіраўнікоў падполля і партызанскага руху быў настаўнік Россонскай сярэдняй школы Пётр Міронавіч Машэраў. Дзейнічаючымі тут партызанскімі брыгадамі ўжо да канца 1942 года раён быў вызвалены ад акупантаў.

Ненадаткавыя страты панесла Россоншчына ў гады вайны. Гітлераўскія галаварэзы забілі, спалілі, замучылі, павесілі тут тысячы мірных жыхароў. Калі да вайны насельніцтва складала 37 311 чалавек, то пасля вызвалення раёна засталося 17 031.

Жыхары раёна свята шануюць памяць аб загінуўшых героях. На тэрыторыі раёна размешчана 116 твораў манументальнага мастацтва

У XVII-XIX стагоддзях характэрнымі для тэрыторыі раёна былі ўзвядзенне архітэктурна-паркавых рэзідэнцый (сядзіба Гласко і іншыя), паркавае і праваслаўнае культавае будаўніцтва. У вёсках было шмат цэркваў, у Гарбачаве, у Дзмітровым Мосце – касцёлы.

Цяпер адроджаны і дзейнічае храм Узнясення Гасподняга ў Росанах (1879 год), касцёл Святога Іасафата Кунцэвіча

У вёсцы Традовічы на Россоншчыне невялікім маёнткам і нерухомасцю валодалі браты Іван і Францыск Скарыны. У 1936 годзе тут нарадзіўся беларускі паэт Генадзь Бураўкін. На беразе возера Нешчарда ў вёсцы Мурагі прайшлі дзяцінства і юнацтва вядомага беларускага літаратара, аўтара прозаічнага зборніка «Шляхціч Завальня...», вершаў “Гараліца”, “Дзве бярозы” Яна Баршчэўскага. У 1997 годзе тут усталяваны помнік знакамітаму земляку.

На Россоншчыне бывалі Янка Купала, тут працаваў Янка Скрыган. У вёсцы Калюціна нарадзіўся драматург Мікалай Матукоўскі.

Прырода Россонскага раёна — гэта:

1,9 тыс. кв.км плошчы, з якіх амаль 70% займаюць паўднёва-тайговыя лясы, якія распаўсюдзіліся з суседняй Пскоўшчыны на наш Поўнач;
блакітная россып з 192 азёр, агульнай плошчай 8009 га;
больш за 15 вялікіх і малых рэк, сярод якіх рака Дрыса з прытокамі Свольна, Нішча, Нешчарда;

крыніцы з чыстай, жыватворнай вадой, адзін з якіх, «Лазараў крыніца», з'яўляецца гідралагічным помнікам прыроды;
унікальны балотны комплекс верхавых балот (Заборскі Мох, Юховіцкі Мох, Межна), які займае 49% плошчы раёна і саступае па плошчы толькі балоту «Ельня» Мёрскага раёна;
заказнікі «Сіньша» і «Чырвоны Бор» з разнастайнай фаўнай і флорай, каштоўнымі відамі, уключанымі ў Чырвоную кнігу.

Галерэя выяў